*
Vietnamese
*
Afrikaans
*
Albanian
*
Arabic
*
Armenian
*
Azerbaijani
*
Basque
*
Belarusian
*
Bulgarian
*
Catalan
*
Chinese (Simplified)
*
Chinese (Traditional)
*
Croatian
*
Czech
*
Danish
*
Dutch
*
English
*
Estonian
*
Filipino
*
Finnish
*
French
*
Galician
*
Georgian
*
German
*
Greek
*
Haitian Creole
*
Hebrew
*
Hindi
*
Hungarian
*
Icelandic
*
Indonesian
*
Irish
*
Italian
*
Japanese
*
Korean
*
Latvian
*
Lithuanian
*
Macedonian
*
Malay
*
Maltese
*
Norwegian
*
Persian
*
Polish
*
Portuguese
*
Romanian
*
Russian
*
Serbian
*
Slovak
*
Slovenian
*
Spanish
*
Swahili
*
Swedish
*
Thai
*
Turkish
*
Ukrainian
*
Urdu
*
Welsh
*
Yiddish
*

ra mắt
tuyển chọn sinh
những đơn vị
Phòng tính năng
Khoa
Ban
thư viện - Trung vai trung phong
tổ chức chính trị - xã hội
NGUYỄN HIỀN – TRẠNG NGUYÊN TRẺ NHẤT NỀN KHOA BẢNG VIỆT NAM

NGUYỄN HIỀN – TRẠNG NGUYÊN TRẺ NHẤT NỀN KHOA BẢNG VIỆT NAM


Chuyên mục: Hội khuyến họcĐược đăng: 12 tháng 1 2021Lượt xem: 2236
fChia sẻ
Tweet

Nguyễn Hiền sinh ngày 12 tháng 7 năm Ất Mùi (1235), quê ở làng vương vãi Miện, huyện Thượng Hiền (sau đổi là Thượng Nguyên, phủ Thiên Trường, lộ sơn Nam), nay là buôn bản Dương A, xã nam Thắng, huyện nam giới Trực, tỉnh nam giới Định.

Bạn đang xem: Trạng nguyên trẻ nhất lịch sử khoa bảng việt nam

Nguyễn Hiền là trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong nền khoa bảng Việt Nam. Ông mồ cô thân phụ từ nhỏ, bà mẹ đã cho ông theo học sư cụ chùa Hà Dương ở làng Dương A. Tương truyền, lúc đầu vào học sư mới viết được 10 trang giấy, Hiền liền đọc ngay như người nhiều từng đi học rồi, sư cụ lấy làm lạ. Một đêm, sư cụ nằm mộng thấy Phật quở rằng: "Trạng Nguyên mỗi lần vào chùa thường nghịch ngợm, sao nhà người không răn đe, chống chặn?". Sư tỉnh dậy, đốt đuốc khắp chùa thấy sau sườn lưng các pho tượng đều có khắc chữ"phạt 30 roi",riêng nhì pho hộ pháp ghi"phạt 60 roi",sư nhận ra tức thì chữ của Hiền. Một hôm, sư lên lớp bèn lấy một câu vào sách: "Kính quỷ thần mà phải lánh xa" mà dặn Hiền rằng: "Phật tức quỷ thần, trò không được nhạo báng". Hiền liền nhận lỗi và tự lau sạch những chữ mình đã viết. Từ đó, Hiền càng chuyên chỉ học tập, học đến đâu nhớ đến đó, xuất khẩu thành chương.

Năm 11 tuổi, Hiền đã nổi tiếng và được mệnh danh là "thần đồng". Bấy giờ có người họ Đặng tự mang đến mình là đã đọc biết hết các sách, nghe tiếng tăm Hiền liền tìm đến nhà Hiền thử tài, ra đầu đề bài phú:

"Phượng hoàng sào a, kỳ lấn du úc"

Và ra hạn mang đến Hiền số câu, mỗi câu phải có tiếng chỉ một loài cầm thú. Hiền liền ứng khẩu:

Phi long kiên chiếu

Mã bất xuất hà

Ý bi Hữu Hùng đưa ra thế

Ấp vu Trác Lộc chi a

Dịch là:

Rồng không phai lên vị trí ao, hồ

Ngựa ko từ sông phi ra

Đẹp cố kỉnh đời có họ Hữu Hùng

Làm nhà ở vị trí Trác Lộc.

Người họ Đặng hết sức thán phục Hiền và tấm tắc khen là "Thiên tài". Đến năm thi Đinh Mùi (1247), Nguyễn nhân hậu dự kỳ thi đình với bài phú "Áp tử từ kê mẫu du hồ phú" (bài phú Vịt con từ giã mẹ gà đi chơi hồ nước). Vua hỏi, Hiền trả lời trôi chảy cả văn lẫn ý, vua khen ngợi và hỏi:

- Học thầy nào?

Nguyễn Hiền trả lời:

- Thần ko phải là người hiện ra đã biết, tuy thế khi có một song chữ ko biết thì hỏi thày chùa.

Vua lại nói:Vì còn nhỏ mà trạng nguyên ăn uống nói không biết lễ, cần mang lại về nhà học lễ 3 năm mới bổ dụng.

Vì thế trạng Hiền không được ban áo mão.

Nguyễn Hiền trở về quê nuôi dưỡng mẹ, ngày ngày đọc sách. Hiền vẫn rất say mê chơi, thường lúc rỗi rãi vẫn cùng trẻ làng đùa khăng, thả diều…

Một lần, triều đình tiếp sứ Trung Hoa, viên sứ chỉ dẫn một bé ốc xoắn nhờ xâu qua ruột nó bằng một sợi chỉ mảnh. Được như vậy y mới chịu vào thành. Ấy là viên sứ muốn thử tài người nam giới ra sao. Vua truyền mang lại các quan liêu tìm cách xâu thử, dẫu vậy vị nào cũng lè lưỡi, lắc đầu. Bấy giờ vua chợt nghĩ đến trạng nguyên trẻ Nguyễn Hiền, bèn cho triệu trạng về kinh.

Viên quan tiền được giao việc đến quê gặp trạng, gặp ngay một lũ trẻ chăn trâu nghịch đất đầu làng, thấy vào đó có một cậu bé mặt mũi khôi ngô đã bày đến lũ bạn đắp một nhỏ voi bằng đất mà bốn chân lẫn tai, vòi… có thể ngoe nguẩy được. Sứ giả đồ chừng đó là trạng Hiền, bèn buông một câu thăm dò:

- Tự là chữ, cắt giằng đầu, chữ tử là con, con ai bé ấy?

Cậu bé nghe được, ko ngước mặt lên, cũng thủng thẳng buông một câu:

- Vu là chưng, bỏ ngang lưng, chữ đinh là đứa, đứa nào đứa này!

Chủ ý của viên quan lại xuất một vế đối theo lối chiếu tự chữ Hán. Chữ tự có hai bộ phận, bên trên như cái giằng xay, dưới là chữtử.Để nguyêntựcó nghĩa là chữ, bỏ giằng trên còn lại chữtửnghĩa làconvà gắn luôn với vế đối nôm tiếp đó thành một câu hỏi nửa chữ nửa nôm. Câu hỏi cũng có sắc thái của người bên trên hỏi kẻ dưới. Trạng Hiền cũng đối lại bằng cách chiếu tự kết hợp với một phần nôm: chữvulàchưngcó nhì nét ngang và một nét móc, bỏ nét ngang ở dưới thành chữđinh, nghĩa làđứa,đi vớiđứa nào đứa nàylà một vế đối rất chỉnh và rất xược.

Sứ biết đó chính là trạng Hiền, bèn xuống ngựa, truyền lại ý vua vời trạng về kinh. Nhưng mà trạng Hiền không chịu, viện lẽ rằng, trước vua cho trạng kém về lễ buộc về, nhưng mà lần này vua mang đến vời trạng lên cũng không giữ đúng lễ. Viên quan ko biết làm thế nào, phải trần tình đầu đuôi câu chuyện sứ giả nước ngoài đua câu đố mà chưa ai giải được. Trạng hiền lành nghe chỉ mỏm cười, trở lại với đám trẻ chăn trâu. Chờ lúc viên quan tiền lên ngựa, Hiền mới xui đám trẻ cùng hát:

Tích tịch tình tang

Bắt nhỏ kiến càng buộc chỉ ngang lưng

Bên thì lấy giấy mà bưng

Bên thì trét mỡ kiến mừng kiến sang

Tích tịnh tình tang!

Viên quan lại nghe nhẩm thuộc lời ấy, biết trạng đã chỉ cách giải, vui vẻ trở về kinh.

Lại tương truyền, sứ thần trung quốc đem một bài thơ ngụ ngôn sang trọng thử nhân tài nước Nam. Bài thơ như sau:

Lưỡng nhật bình đầu nhật,

Tứ đánh điên đảo sơn,

Lưỡng vương tranh nhất quốc,

Tứ khẩu tung hoành gian.

Dịch là:

Hai mặt trời bằng đầu,

Bốn trái núi điên đảo,

Hai vua tranh nhau một nước,

Bốn miệng ở trong khoảng dọc ngang.

Vua và các quan trong triều không ai giải nghĩa được là gì. Một viên quan lại tâu với vua xin mời trạng nguyên Nguyễn Hiền (mà vua mang đến là bé đang ở nhà để rèn luyện thêm) đến để hỏi nghĩa.

Các quan liêu về đến quê mời gặp lúc Nguyễn Hiền đang nô đùa với chúng bạn. Nguyễn Hiền nói với các quan:

- Trước phía trên vua nói ta chưa biết lễ, thì ni chính vua cũng không biết lễ. Không người nào đi mời trạng nguyên về gớm lại ko có lễ nghĩa.

Xem thêm: Các Kiểu Đan Khăn Len Đẹp Cho Nữ Giá Siêu Tốt, Cách Đan Khăn Len

Quan về tâu lại với vua, rồi mang đồ lễ và xe cộ ngựa đến đón, Nguyễn Hiền mới chịu về kinh.

Về đến khiếp đô, vua chuyển bài thơ của sứ Tàu ra, trạng Hiền liền giải thích như sau:

Câu thứ nhất nghĩa là hai chữ "nhật" đều bằng đầu nhau. Câu thứ hai"Tứ đánh điên đảo sơn"là 4 chữ"sơn",ngược xuôi cũng đều là chữ"sơn"vua tranh một nước. Câu thứ tư"Tứ khẩu tung hoành gian", có nghĩa là 4 chữ"khẩu"ngang dọc cũng đều thành chữ"khẩu". Tóm lại tất cả 4 câu thơ chỉ nói đến chữ"Điền".

Giải xong, trạng Hiền viết thư mang lại sứ Trung Hoa, ông ta phải chịu là nướcNamcó nhân tài.

*

Nguyễn Hiền vào triều. Vua tuyển ông vào học tiếp Tam giáo chủ khoa, tức đạo Lão, đạo Phật, đạo Khổng và bổ nhiện làm quan đến chức "Thượng thư bộ Công".

Những năm làm quan tiền trong triều, Nguyễn Hiền có nhiều kế sách tuyệt để phò vua giúp nước. Năm Ất Hợi, nước ta lại bị giặc Chiêm Thành xâm lược, nhà vua rất lo bèn giao cho trạng nguyên Nguyễn Hiền đánh giặc giữ nước. Chỉ ít lâu sau, quân giặc thất bại, trạng Hiền thu binh về Vũ Minh đánh mở tiệc khao quân và tâu lên vua. Nhà vua vô cùng vui mừng và phong mang lại ông Trạng chức"Đệ nhất hiển quý quan".

Về nông nghiệp, ông mang lại đắp đê quai vạc sông Hồng, phát triển sản xuất, mùa màng thắng lợi. Về quân sự, ông đến mở có võ đường để rèn quân luyện sĩ.

Ngày 14 tháng 8 năm Bính Tý, trạng nguyên Nguyễn Hiền lâm bệnh nặng và qua đời, thọ 21 tuổi. Nhà vua yêu thương tiếc truy nã phong ông là "Đại vương thành hoàng" và tôn làm thần ở 32 nơi.

*

Đền bái trạng nguyên Nguyễn hiền tại xã Dương A, phái mạnh Định.

Hiện nay, tại đền thờ trạng nguyên Nguyễn Hiền ở quê hương ông, buôn bản Dương A (Nam Thắng, nam giới Trực, phái mạnh Định) còn giữ được nhiều bài vị, sắc phong, câu đối, đại tự, đặc biệt bảo tồn được cuốnNgọc phảnói về sự nghiệp của ông, trong đó có câu ca ngợi tài năng của Nguyễn Hiền như sau:

"Thập nhị tuế khôi khai lưỡng quốc,

Vạn niên thiên tuế lập tam tài"

Tạm dịch là:

"Mười hai tuổi khai khoa hai nước

Nghìn năm ghi mãi chữ tam tài".

Cuộc đời mặc dù ngắn ngủi tuy thế tài năng, công đức và học vấn uyên rạm của trạng nguyên Nguyễn nhân từ đã làm cho rạng danh cố hệ trẻ của Việt Nam, xứng đáng là 1 trong những tấm gương sáng về năng lượng tự học thành tài, về đức độ yêu thương nước yêu thương dân... Nguyễn Hiền xứng đáng được ghi dấn như là một trong nhà bác học, đơn vị ngoại giao và nhà thiết yếu trị kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam.

BTT (tổng hợp)

Nguồn:

- Vũ Ngọc Khánh,Giai thoại các vị đại khoa Việt Nam, Nxb Thanh niên, Hà Nội, 2001.

- GS. Vũ Khiêu (chủ biên),Danh nhân Hà Nội,Nxb Hà Nội, 2004.

- Nguyễn Thế Long,Chuyện đi sứ, tiếp sứ thời xưa,Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2001.